Noether - sociaal en symmetrie

Noether Vrouwen
De combinatie vrouwen en wiskunde wordt nog altijd als bijzonder ervaren. Dat is ook wel deels begrijpelijk, omdat veel (belangrijke) wiskundigen in de geschiedenis man waren. Dit heeft echter niet te maken met een bepaalde intelligentie. We moeten de oorzaak van de ondervertegenwoordiging van de vrouwelijke wiskundige eerder zoeken in het feit dat het eeuwenlang uitzonderlijk was als een vrouw ging studeren. Het werd vrouwen vaak onmogelijk gemaakt. In onze tijd klopt er van dit beeld nauwelijks iets meer. En dat is maar goed ook.
Een opvallende uitzondering op de door mannen bepaalde wiskunde vormt Emmy Noether, een Joods-Duitse wiskundige, geboren in Erlangen op 23 maart 1882. Ze is de dochter van Max Noether die ook wiskundige is. Hij studeert in het Duitse Heidelberg en doceert daar ook, tot hij op zijn 33e - in 1875 - naar Erlangen vertrekt om daar als assistent-professor aan de slag te gaan. Hij specialiseert zich in meetkunde, waarbij hij verder werkt aan het onderzoeksgebied van Bernhard Riemann.

Studie
Amalie Emmy Noether wordt geboren als eerste kind van Max Noether en Ida Kaufmann. Beide ouders zijn van Joodse afkomst. Op jonge leeftijd houdt Emmy van pianospelen en dansen. Ze besluit vreemde talen te studeren om uiteindelijk lerares te kunnen worden. Op haar achttiende haalt ze het staatsexamen Engels en Frans en mag ze voor de (meisjes)klas staan. Maar Noether kiest ervoor om eerst wiskunde te gaan studeren, een ongebruikelijke keuze in die tijd in Duitsland. Andere landen waren sneller in het ruimte geven aan vrouwen bij de wiskundestudie. Misschien wel door de invloed van haar vader lukt het echter om toestemming te krijgen en kan ze onder begeleiding van onder anderen Felix Klein en David Hilbert gaan studeren. Drie jaar later kan ze terecht op de universiteit van Erlangen. Daar studeert ze af met de doctoraalscriptie Über die Bildung des Formensystems der ternären biquadratischen Form. Twee delen van de scriptie worden meteen publicaties. Daarmee is haar naam gevestigd in de wetenschappelijke wereld.

Aan de slag
Toch merkt Noether veel weerstand en tegenwerking. Velen moeten blijkbaar wennen aan het idee dat een vrouw het ver schopt in de wetenschappelijke wereld. Daarbij komt dat ze Joods is en in Duitsland is geboren en getogen. Klein en Hilbert proberen haar aan een baan als Privatdozent te helpen aan de universiteit van Göttingen. Hiervoor moet ze een voordracht houden; deze wordt echter verboden door te wijzen op een wet uit 1908 waarin staat dat vrouwen geen Privatdozent kunnen worden. Maar met hulp van Hilbert lukt het toch om in Göttingen aan de slag te gaan. Noether geeft colleges onder de naam van Hilbert. In de tijd dat ze samenwerkt met Hilbert komt ook de eerste concrete bijdrage van Noether aan het licht: de Stelling van Noether. In 'gewone' taal luidt deze stelling ongeveer: "Het behouden zijn van de

In Memoriam

Haar betekenis voor de algebra zien we terug in haar eigen werken én haar grote stimulerende kracht. Veel aanbevelingen en ontdekkingen kregen pas vorm in de werken van haar collega's en studenten.

Hermann Weyl

grootheden volgt uit bepaalde symmetrieën: als een systeem invariant is onder het toepassen van een continue symmetrie, dan is er een behouden grootheid die geassocieerd is met deze symmetrie".

Algebra en ringen
Uiteindelijk wordt Noether met de algebra echt bekend en beroemd. Ze wordt wel eens 'de grondlegger van de moderne abstracte algebra' genoemd. In de jaren twintig van de twintigste eeuw wordt haar bewegings- en publiceervrijheid steeds groter. Ze introduceert de Noetherse Ring. Een ring is in de wiskunde een algemeen begrip van verzamelingen waarbinnen men kan optellen en vermenigvuldigen volgens vastgestelde regels.
Veel mensen komen in Göttingen langs voor colleges van en gesprekken met Emmy Noether; ze wordt toonaangevend in de wereld van de algebra. Bartel van der Waerden, een Nederlander, is één van de bezoekers. Zijn boek Moderne Algebra is dan ook in een hoge mate gestempeld door de bijdrage van Noether. Emmy Noether gaat zelf ook op pad naar Nederland. Ze ontmoet er Brouwer en raakt via hem geïnteresseerd in de Abelse groepen, een toepassing van de topologie. Topologie behandelt eigenschappen van objecten die door vervormen en verdraaien bewaard blijven.

Keerpunt
De omslag in het leven van Noether komt in 1933 als Adolf Hitler aan de macht komt. Joodse medewerkers van scholen en universiteiten wordt het werken onmogelijk gemaakt, anderen worden meteen ontslagen. Aanvankelijk negeert Noether de hele situatie, maar na een half jaar wordt ze alsnog op straat gezet. Ze kiest ervoor om naar Pennsylvania (Verenigde Staten) te gaan, waar ze gaat doceren aan een universiteit voor alleen vrouwen. Noether gaat zich helemaal thuisvoelen in Amerika. Haar vrienden en kennissen beschrijven Emmy Noether dan ook als zeer sociaal betrokken en als een stimulerende factor voor studenten en collega's.

Overlijden
Plotseling komt er toch een snel einde aan het leven van Noether. Ze wordt ziek door een tumor in de baarmoeder. Na aanvankelijk herstel overlijdt ze echter toch nog na een aantal maanden, op 14 april 1935. Ze had weinigen van haar ziekte verteld waardoor de schok van haar dood als een golf door de wetenschappelijke wereld ging. In haar leven heeft haar vrouw-zijn een hoop moeilijkheden opgeleverd, na haar dood heeft het de belangstelling voor haar werk en levensverhaal terecht laten toenemen. Daarom is er voor haar een bijzondere plaats in deze canon.

Literatuur

  1. Gottwald, S. e.a. Lexikon bedeutender Mathematiker. Bibliographisches Institut Leipzig, Leipzig, 1990.
  2. Kramer, E.E. Noether. In: Dictionary of Scientific Biography. Scribner, New York, 1970-1990.
  3. Struik, D.J. Geschiedenis van de Wiskunde. Het Spectrum, Utrecht, 52004.
  4. Teicher, M. The heritage of Emmy Noether. Gelbart Research Institute for Mathematical Sciences, Ramat-Gan (Israel), 1999.

Terug naar overzicht

Niet overnemen zonder overleg.

(c) 2008 Johannes Lok en Wiggert Loonstra   Laatste update: 26 november 2007