Ptolemaeus - op de kaart gezet

Ptolemaeus Claudius Ptolemaeus (87-150) is een Grieks astronoom, geograaf, muziektheoreticus en wiskundige. Er is geen beschrijving van zijn herkomst, familierelaties of levensloop gevonden. Er wordt aangenomen dat hij (een groot deel van zijn leven) woonde in de havenplaats Alexandrië.

Almagest
Ptolemaeus heeft drie belangrijke werken op zijn naam staan. Het eerste is de Almagest (de latijnse vorm van de arabische naam die 'het grote boek' betekent). De Griekse naam voor dit boek over astronomie is Mathematische Verhandeling. Ptolemaeus beschrijft hier het geocentrische model waarbij de aarde in het middelpunt van het heelal wordt geplaatst. Deze zienswijze houdt veertienhonderd jaar lang stand, totdat Copernicus in de 16e eeuw het heliocentrische model (de zon in het middelpunt) introduceert.
In de Almagest beschrijft Ptolemaeus met behulp van epicykels (hulpcirkels) de banen en snelheden van planeten. Hiermee maakt hij de epicykel-theorie van

Bol

De aarde is een bol.

Ptolemaeus

Hipparchus en Apollonios af. Hij slaagt erin te verklaren waarom planeten zich afwisselend snel, langzaam of achterwaarts aan de hemel schijnen te bewegen. Een essentieel verschil tussen Ptolemaeus en Apollonios ligt in hun behandeling van waarnemingen. Apollonios redeneert alleen meetkundig, terwijl Ptolemaeus ook waarnemingen gebruikt om de afmetingen in zijn modellen af te leiden en daarna berekeningen doet om de standen van de maan en planeten te voorspellen. Ptolemaeus voegt bij de Almagest 48 sterrenbeelden en een catalogus, die een grote betekenis krijgt voor de astrologie.

Geographie
Zijn tweede belangrijke werk is de Geographie, een soort gids voor het maken van atlassen en kaarten. Ptolemaeus stelt een lijst op van ruim 350 plaatsen met hun lengte- en breedtegraden, die hij tot op de minuut nauwkeurig geeft. Hij geeft plaatscoördinaten ten opzichte van de meridiaan door het meest westelijke punt van de Canarische Eilanden en de evenaar als grenzen te hanteren. Daarbij is hij zich bewust dat dit geheel slechts een kwart van het aardoppervlak vormt. Ptolemaeus gebruikt voor het tekenen van de kaarten een soort projectie in de vorm van een raster.

Tetrabiblos
In het laatste boek, Tetrabiblos (letterlijk: vier boeken), beschrijft Ptolemaeus de basisprincipes van de astrologie. Dit boek wordt het meest populair, vooral in de Arabische en de Latijnse wereld. Ptolemaeus probeert de astrologie te benaderen als een echte wetenschap, waarbij hij benadrukt dat feiten, ontwikkelingen en gebeurtenissen te controleren en betrouwbaar moeten zijn. De samenstelling van het boek is veelal gebaseerd op andere auteurs, op wie Ptolemaeus commentaar geeft en die hij bekritiseert en aanvult. Ptolemaeus ziet astrologie als een medicijn waarmee een persoonlijkheid kan worden beïnvloed. Ras, herkomst en opvoeding staan voor hem vast. Astrologie beïnvloedt daardoor slechts delen van het leven en niet het leven zelf.

Verder
Ptolemaeus opent de Almagest met een lofrede op de wiskunde, waarbij hij Aristoteles prijst om zijn grote bijdrage. Ook rekent hij met sexagesimale breuken waarmee hij in aanraking komt vanuit de Babylonische wereld via de eerdere sterrenkundige Hipparchus. Ptolemaeus gebruikte in zijn berekeningen een symbool voor het getal nul, dat sterk lijkt op ons symbool voor nul.

Literatuur

  1. Cuomo, S. Ancient Mathematics. Routledge, London, 2001.
  2. Gottwald, S. e.a. Lexikon bedeutender Mathematiker. Bibliographisches Institut Leipzig, Leipzig, 1990.
  3. Struik, D.J. Geschiedenis van de Wiskunde. Het Spectrum, Utrecht, 52004.
  4. Toomer, G.J. Ptolemy. In: Dictionary of Scientific Biography. Scribner, New York, 1970-1990.

Terug naar overzicht

Niet overnemen zonder overleg.

(c) 2008 Johannes Lok en Wiggert Loonstra   Laatste update: 26 november 2007